Dúas palabras da autora
Gardados estaban, ben podo dicir que para sempre, estes versos, e
xustamente condenados pola súa propia índole á eterna olvidanza, cando,
non sin verdadeira pena,vellos compromisos obrigáronme a xuritalos de
présa e correndo, ordenalos e dalos áestampa. Non era esto, en verdade,
o que eu quería, mais non houbo outro remedio;tuven que conformarme co
duro das circunstancias que así o fixeron. «¡Vaian en boahora -lles
dixen estonces-, estes probes enxendros da miña tristura; vaia antre os
vivos o que xa é, pola súa propia natureza, cousa dunha morta ben
morta!». E fóronse,sin que eu sepa para que, nin me faga falla o sabelo.
Máis de dez anos pasaron -tempo casi que fabuloso a xusgar pola présa
con que hoxe se vive- desque a maior parte destos versos foron
escritos, sin que as contrariedades da miña vida desasosegada, e unha
saúde decote endebre, me permitise apousar neles os meus cansados ollos
i o meu fatigado esprito. Ó leelos de novo, vin ben craro, como era
incompreto e probe este meu traballo poético, canto lle faltaba para ser
algo que valla, e non un libro máis, sin outro mérito que a perene
melancolía que o envolve, e que algúns terán, non sin razón, como
fatigosa e monótona. Mais as cousas teñen de ser como as fan as
circunstancias, e se eu non puden nunca fuxir ás miñas tristezas, os
meus versos menos. Escritos no deserto de Castilla, pensados e sentidos
nas soidades da natureza e do meu corazón, fillos cativos das horas de
enfermedade e de ausencias, refrexan quisais con demasiada sinceridade,
o estado do meu esprito unhas veces, outras a miña natural disposición
(que non en balde son muller) a sentir como propias as penas alleas.
¡Ai!, a tristeza, musa dos nosos tempos, conóceme ben, e de moitos anos
atrás; mírame como sua, é outra como eu, non me deixa un momento, nin
inda cando quero falar de tantas cousas como andan hoxe no aire e no
noso corazón. ¡Tola de min! ¿No aire, dixen? No meu corazón inda, mais,
¿fóra del? Aunque en verdade, ¿que lle pasará a un que non sea como se
pasase en tódolos demais? ¡En min i en todos! ¡Na miña alma e nas
alleas!... ¿Mais dirase por eso que me teño por unha inspirada, nin que
penso haber feito, o que se di, un libro trascendental? Non, nin eu o
quixen, nin me creo con forzas pra tanto. No aire andan dabondo as
cousas graves, é certo; fácil é conocelas, e hastra falar delas; mais
son muller, e ás mulleres a penas se á propia feminina fraqueza lle é
permitido adiviñalas, sentilas pasar. Nós somos arpa de soio dúas
cordas, a imaxinación i o sentimiento: no eterno panal que traballamos
alá no íntimo, solasmente se dá mel, máis ou menos doce, de máis ou
menos puro olido, pero mel sempre, e nada máis que mel. ¡Que se os
problemas que tén ocupados ós máis grandes entendementos, teñen algo que
ver connosco, é nentramentras que os que comparten e levan a unha con
nosoutras os traballos da vida, non poden ocultarnos de todo as súas
tristezas e os seus desfalecementos! E deles ver as chagas e sondalas e
buscarlles procuro, é noso axudarlles a soportalas, máis con feitos
iñorados que con palabras e romores. O pensamento da muller é lixeiro,
góstanos como ás borboletas, voar de rosa en rosa, sobre as cousas tamén
lixeiras: non é feito para nós o duro traballo da meditación. Cando a el
nos entregamos, imprenámolo, sin sabelo siquera, da innata debilidade, e
se nos é facil engañar ós espíritus frívolos ou pouco acostumados, non
socede o mesmo cos homes de estudio e reflexión, que logo conocen que
baixo da crara corrente da forma non se atopa máis que o limo
insustancial das vulgaridades. E nos dominios da especulación como nos
do arte, nada máis inútil nin cruel do que o vulgar. Del fuxo sempre con
todas as miñas fórzas, e por non caer en tan gran pecado nunca tentei
pasar os límites da simple poesía, que encontra ás veces nunha espresión
feliz, nunha idea afertunada, aquela cousa sin nome que vai direita como
frecha, traspasa as nosas carnes, fainos estremecer, e resoa na alma
dorida coma un outro ¡ai! que responde ó largo xemido que decote
levantan en nós os dores da terra.
Despois do xa dito, ¿tendrei que añadire que este meu libro non é, en
certa maneira, fillo da mesma inspiración que don de si os Cantares
Gallegos? Paréceme que non. Cousa este último dos meus días de esperanza
e xuventude, ben se ve que tén algo da frescura propia da vida que
comenza. Mais o meu libro de hoxe, escrito coma quen di, en medio de
tódolos desterros, non pode ter anque quixera o encanto que soie
emprestarlles a inocencia das primeiras impresiós: que o sol da vida, o
mesmo que o que aluma o mundo que habitamos, non loce nos seus albores
da mesma sorte que cando vai poñerse tristemente, envolto antre as nubes
do postreiro outono.
Por outra parte, Galicia era nos Cantares o obxeto, a alma enteira,
mentras que neste meu libro de hoxe, ás veces, tan soio a ocasión, anque
sempre o fondo do cuadro: que si non pode, se non ca morte, despirse o
esprito das envolturas da carne, menos pode o poeta prescindir do medio
en que vive, e da natureza que o rodea; ser alleo a seu tempo e deixar
de reproducir, hastra sin pensalo, a eterna e laiada queixa que hoxe
eisalan tódolos labios. Por eso iñoro o que haxa no meu libro dos
propios pesares, ou dos alleos, anque ben podo telos todos por meus,
pois os acostumados á desgracia, chegan a contar por súas as que afrixen
os demais. Tanto é así que, neste meu novo libro, preferín, ás
composicións que puderan decirse personales, aquelas outras que, con
máis ou menos acerto, espresan as tribulaciós dos que, uns tras outros,
e de distintos modos, vin, durante largo tempo, sofrir ó meu arredore. E
¡sófrese tanto nesta querida terra gallega! Libros enteiros poideran
escribirse falando do eterno infortunio que afrixe os nosos aldeáns e
marineiros, soia e verdadeira xente do traballo no noso país. Vin e
sentín as súas penas como si fosen miñas, mais o que me conmoveu sempre,
e polo tanto non podía deixar de ter un eco na miña poesía, foron as
inumerables coitas das nosas mulleres: criaturas amantes para os seus i
os estraños, cheas de sentimento, tan esforzadas de corpo como brandas
de corazón e tamén tan desdichadas que se dixeran nadas solasmentes para
rexer cantas fatigas poidan afrixir a parte máis froxa e inxel da
humanidade. No campo compartindo mitade por mitade cos seus homes as
rudas faenas, na casa soportando valerosamente as ansias da maternidade,
os traballos domésticos e as arideces da probeza. Soias o máis do tempo,
tendo que traballar de sol a sol e sin axuda pra mal manterse, para
manter ós seus fillos, e quisais ó pai valetudinario, parecen condenadas
a non atoparen nunca reposo se non na tomba.
A emigrazón i o Rei arrebátanlles de contino o amante, o irmán, o seu
home, sostén da familia decote numerosa, e así, abandonadas, chorando o
seu desamparo, pasan a amarga vida antre as incertidumbres da esperanza,
a negrura da soidade i as angustias dunha perene miseria. I o máis
desconsolador para elas é que os seus homes vanse indo todos, uns por
que llos levan i outros porque o exempro, as necesidades,ás veces unha
cobiza, aunque disculpabre, cega, fannos fuxir do lar querido daquela a
quen amaron, da esposa xa nai e dos numerosos fillos, tan pequeniños que
inda non acertan a adiviñar, os desdichados, a orfandade a que os
condenan.
Cando nas súas confianzas estas probes mártires se atreven a decirnos os
seus secretos, a chorar os seus amores sempre vivos, a doerse das súas
penas, descróbese nelas tal delicadeza de sentimentos, tan grandes
tesouros de ternura (que a inteireza do seu carácter non é bastante a
mermar) unha abnegación tan grande que, sin querer, sentímonos
inferiores a aquelas oscuras e valerosas heroínas que viven e morren
levando a cabo feitos marabillosos por sempre iñorados, pero cheos de
milagres de amor e de abismos de perdón. Historias dinas de ser cantadas
por mellores poetas do que en son, e cuias santas harmonías deberan ser
espresadas cunha soia nota e nunha soia corda, na corda do subrime, e na
nota da delor. Anque sin forzas pra tanto, tentei algo deso, sobre todo
no libro titulado As viudas dos vivos e as viudas dos mortos, mais eu
mesma conoso que non acertei a decir as cousas que era menester. As
miñas forzas son cativas, quéreas maiores de quen haia de cantarnos con
toda a súa verdade e poesía, tan sencilla como dolorosa epopeia.
Creerán algús que porque, como digo, tentei falar das cousas que se
poden chamar homildes, é por que me esprico na nosa lengoa. Non é por
eso. As multitudes dos nosos campos tardarán en ler estos versos,
escritos a causa deles, pero só en certo modo pra eles. O que quixen foi
falar unha vez máis das cousas da nosa terra, na nosa lengoa, e pagar en
certo modo o aprecio e cariño que os Cantares Gallegos despertaron en
algúns entusiastas. Un libro de trescentas páxinas escrito no doce
dialecto do país era naquel estonces cousa nova e pasaba polo mesmo todo
atrevemento. Aceptárono i, o que é máis, aceptárono contentos, e eu
comprendín que desde ese momento quedaba obrigada a que non fose o
primeiro i o último. Non era cousa de chamar as xentes á guerra e
desertar da bandeira que eu mesma había levantado.
Alá van pois, as Follas Novas, que mellor se dirían vellas por que o
son, e últimas, porque pagada xa a deuda en que me parecía estar coa
miña terra, difícil é que volva a escribir máis versos na lengua
materna. Alá van, en busca, non de triunfos, senón de perdós, non de
alabanzas, senón de olvidos, non das predilecciós doutros tempos, se non
da beninidade que di dos maos libros- ¡Deixalos pasar!- Hei o que en
deseio: Que o deixen pasar, como un romor máis, como un perfume agreste
que nos trai consigo algo daquela poesía, que nacendo nas vastas
soidades, nas campías sempre verdes da nosa terra e nas praias sempre
hermosas dos nosos mares, ven direitamente a buscar o natural agarimo
nos corazós que sufren e aman esta querida terra de Galicia.
Rosalía de Castro, Santiago, 30 de marzo de 1880
