RELIXIOSIDADE, CRENZAS E PRÁCTICAS VITAIS DO CAMPESINADO GALEGO
por Enrique Bande Rodríguez

Artigo publicado na revista  "RAIGAME",  Nros. 3, 4 e 5 ( Nov-96, Maio-97 e Nov-97,  

editada pola Asoc. Castro Floxo de Ourense e impresa pola Dep. de Ourense)

Gravado antigo do século XIX

 

O campesiñado galego sempre tivo unha fe ancestral e rudimentaria mesturada con cultos á natureza, aos astros, ás augas e ás pedras.  Nas aldeas e parroquias galegas floreceu unha civilización rural-tradicional capaz de crear e construír unha cultura popular de carácter profano que resistiu os embates da xerarquía eclesiástica.

O povo galego móvese por explicacións míticas e intuitivas, mais non irracionais, que os filósofos racionalistas do século XVIII e a xerarquía eclesiástica chaman credulidade e superstición e que nós chamamos creacións culturais inestimábeis, inventos culturais para solucionar o problema do home. 

Todas as crenzas e prácticas que analizamos a continuación son un invento cultural que permite reforzar crenzas e alonxar angustias ante o futuro ou o descoñecido. Creacións culturais que nos permiten mitigar o medo ante o mal, a esterilidade e o futuro. Son feitos e creacións non naturais nin obxectivas senón culturais que non teñen como protagonistas personaxes reais senón de ficción e a defensa contra eles son: amuletos, cruces de carabaca, baños, oracións e resciptos. Tentamos aclarar o significado e a función dunhas crenzas culturais universais anque con distintas variantes, crenzas que non encaixan na mentalidade científica propia da sociedade moderna occidental, pero iso non supón que noutros tempos non desempeñara funcións verdadeiramente importantes.

Trátase de crenzas sobrenaturais, ou mellor espirituais, creadas e pensadas tendo en conta o lugar e o  momentohistórico no que apareceron. As xentes das nosas aldeas, en todo o seu proceso vital e no seu entorno persoal, séntense atenazadas polas bruxas, os feiticeiros, os astros, a posesión diabólica e o mal de ollo. As causas destes comportamentos vitais son atavismos prehistóricos e abandono cultural, os contos de meigas e aparecidos e o asolamento.  Para liberarse destas parcas, os noso paisanos acoden á medicina popular, aos exorcistas, ás sabias, aos curandeiros e ás "cartuxeiras". 

Algúns destes comportamentos e prácticas vitais dos nosos campesiños podemos resumilas nos seguintes apartados:

 


1. Crenzas relacionadas cos medios para obter o amor e a parella.

Neste apartado incluímos un cúmulo de crenzas relacionadas co período de noivos, co matrimonio, coa preñez, coa
esterilidade, coa menstruación, co sexo da criatura, co parto, coa morte prenatal e coa sorte do recén nacido.


1.1. Crenzas relacionadas co período de noivos. 

Para atopar parella mozos e mozas acoden ao santuario de San Andrés de Teixido. Alí compran a erva de namorar, a "namoradeira", beben nas fontes santas, aquelas que nunca se secan e que nacen segundo a crenza popular debaixo do santuario ou debaixo do sepulcro do santo ou da santa a quen está adicado o santuario.

Fan nus nas uces que rodean certas ermitas como a de San Antón do Xeiteiro na parroquia de San Lourenzo de Fustáns, concello de Gomesende. Se logran facer o nu con unha man soa é sinal de matrimonio dentro de aquel ano. As mozas levan na cabeza olas sen suxeitar coas mans querendo demostrar con elo que xa son mulleres preparadas para o matrimonio. Fanlle feitizos aos mozos para que non as deixen, danlles a beber, ao mozo que queren atraer, un licor mesturado con gotiñas de sangue de muller menstruante, crendo que así fan nacer no mozo fondos desexos da moza. Recollen osos de defuntos nos cemiterios, cócenos e danllos a beber ao mozo, mesturado o composto con viño. Tamén lle dan pó con auga, cabelos queimados. 

Para conseguir o cariño do mozo acoden a certa mulleres adiviñas ou sabias, quen lles dan receitas. Recollen ervas na noite de San Xoán, cócenas en viño e aqueles ungüentos danllos a beber ao mozo. Acoden aos santuarios de San Eloi, e de San Eliseo e de San Gonzalo, tiran pedras a un burato existente perto da capela ou ermida ao tempo que din: "San Eliseo,casar quero...". Se a pedra entra no burato ou rendixa que ten no interior do pozo é sinal de que a romeira casará aquel ano.


1.2. Crenzas relacionadas co remedio da solteiría.

Para remediar a solteiría, os mozos e as mozas mollan na auga dunha fonte santa o pé direito, tiran alfinetes, representación do pene ou sexo masculino e tellas relacionadas co sexo feminino, a un pozo cercado a un santuario, ermida ou capela, tocan o bandallo da campá con fins matrimoniais, dado que os alfinetes, o bandallo e os obxectos punzantes representan ao home, ao sexo masculino e as tellas e a campá ao sexo feminino. Esto, a primeira vez que o vin facer, foi na parroquia de San Salvador de Sande, concello de Cartelle. Fixérono os mozos da parroquia de San Salvador de Arnoia na voda dunha señorita de Sande chamada Monolita, que se casaba cun xove da parroquia de San Salvador de Arnoia. As mozas que non teñen facilidade para atopar mozo ou para casar, acoden a San Antonio e suplicar deste modo: San Antoniño, dáme un homiño aínda que sexa pequeniño, aínda que me mate, aínda que me esfole, San Antoniño, dáme un homiño. Tamén acoden a San Gonzalo,xa que hai nas nosas aldeas a crenza de que este santo é quen fecunda, antes de que pasen á eternidade, as mulleres que morren virxes. As mozas que non teñen facilidade para atopar mozo ou para casar, acoden a San Antonio. 

Durante o período da xestación,a muller preñada fai ofrecementos aos santos,en especial ánai de Deus, a S. Verísimo e á Virxen das Dores, patrona das preñadas . Acoden a Santa Ana e pídenlle axuda. Nas súas casas poñen velas acendidas a San Antonio e cando o santo non lles concede o pedido quítanllas e castigan a esfinxe de dito santo, azóutano, salpícano con unha garrafa de viño, pínchano con lfinetes, átanlle unha corda, péchanlle as portas da habitación,méteno nun pozo ou méteno nun cuarto mirando para a parede.

1.3. Crenzas relacionadas co matrimonio

.Os días que levan "R" din que son malos para casar e por iso os casamentos fanse case todos en xoves, sábados e domingos. Din que os días que levan "R" , como os venres e o día trece son malos para iniciar un matrimonio,unha longa viaxe ou un negocio. De aquí arranca o dito "En trece nin cases nin te embarques, nin teu cocho mates".
Tiran alfinetes a un burato e se estos ao caer quedan colocados en cruz é sinal de matrimonio ese mesmo ano. As xoves que desexan casar visitan un santuario, capela, ou ermida, fan unha casiña triangular con pedras planas e colocan outras tres pedriñas no centro, chamadas "castelo". Se ao ano seguinte o "castelo" está intacto o augurio é bon e é sinal de que o matrimonio non está lonxe. O castelo representa o fogar futuro.

1.4. Crenzas relacionadas coa preñez. 

As mulleres para quedar preñadas lavan a bulba con viño aromático antes do coito, escalzan o pé esquerdo e móllano nunha fonte santa. Compran bolas de pan con formas fálicas, soben á torre e muller preñada non pode pasar por debaixo dunha cadea ou dun adival, dado que se o fai a criatura afógase coa embigueira. Durante o embarazo, a preñada debe satisfacer os seus antollos, ou do contrario a criatura nacerá coa cabeza chea de manchas ou de raias. Fan ofrecementos aos santos, en especial á nai tocan o badallo da campá, xa que este é símbolo do sexo masculino, e os mozos tocan a campá, símbolo do sexo feminino, tiran alfinetes ao interior dunha grota ou dun pozo, por ser o alfinete símbolo do pene, dan e reciben alfinetes. Acoden a Santa Ana para ter unha feliz xestación. Durante o período da xestación, a de Deus, a San Verísimo e á Virxen das Dores, patrona das preñadas. Durante a preñez as mulleres non poden comer polbo, lamprea nin coello porque se o fan a criatura nacerá con manchas na pel e co labio leporino. Durante o período de xestación as mulleres ofrecen aos santos misas e diñeiro, en especial a San Verísimo. Bótanlle arroz aos noivos á saída da voda. 

 

1.5. Crenzas relacionadas coa menstruación.

Din que a muller menstruante non pode tocar as plantas nin as flores, do contrario secará, nin pode tocar a billa da cuba, porque se pica o viño, nin pode encher os chourizos xa que reventan as tripas con moita facilidade ao tocalas.

 

1.6. Crenzas relacionadas coa esterilidade.

Para evitar a esterilidade,marido e muller deben cohabitar encima dunha pedra abaladoira,como a que hai cerca de San Guillerme de Fisterra. Cando a mediados do século XVI os xesuítas establecéronse no castelo de Monterei, pronto viron que este noso reino era terra de xente bárbara e inculta, din deles, os nativos, que no entorno dalgunhas ermitas había unha pedra ou cama de pedra na que se botaban a dormir marido e muller, e alí, diante do santo, nxendraban. Realizaban o acto sexual nun lugar sagrado, e cerca del, pois así evitaban o impacto dos espíritus do mal, xa que son estos os que producen a esterilidade. Os matrimonios sen fillos acoden a San Gonzalo e a San Elías, toman nove baños de asento nunha capela, lavan roupiñas de nenos, e logo téndenas nas silveiras, quitan ao Neno dos brazos de San Antonio, lévanoas súas casas e póñeno boca abaixo. As mulleres, para non ser estériles, visitan as fontes santas, e beben nelas e lávanse despois de consumar o matrimonio no seu entorno, realizan o coito dentro da ermita, ou encima dunha pedra das moitas que rodean os santuarios, acuden a certas covas para mollar na auga que cae do teito os órganos xenitais e o baixo ventre. Lavan os zapatos, meten o pé dentro do zapato que simboliza a vulva, dan nove voltas ao redor da ermita da Lanzada, e nove baños na praia do mesmo nome, ou na de Placeres en Marín antes de raiar o Sol. Purifícanse co baño das nove olas da praia da Lanzada, na auga dun río, ou na dun regato na noite de San Xoán. En certos santuarios as estériles compran bolos de pan con formas fálicas e déitanse sobre pedras que teñen múltiples protuberancias. 

 

1.7. Crenzas relacionadas co sexo da criatura. 

A xente relaciona o sexo da criatura co volumen do ventre da futura nai. Din que si ao camiñar a futura nai bota primeiro o pé esquerdo, o que naza será muller, e se bota primeiro o dereito, será home.
Tiran pedras nunha cova que existe cerca da capela de Santa Margarida ou no seu entorno, e se algunha das pedras entra nunha grieta, o que naza será neno, aludindo con esto ao sexo masculino, que entra no feminino. Cando queren un neno botan unha pedra a un burato, e cando queren unha nena, unha tella, símbolo da vulva. A muller durante o embarazo tira tres pedras ao interior da greta, e se algunha entra, o que naza será muller. O enxendrado en lúa vella será muller, e en lúa nova, home.

1.8. Crenzas relacionadas coas dores do parto.

No acto da paridura cobren á parturenta co manto da Virxe das Dores, e na habitación onde vai parir poñen a imaxe dun santo. Rodean o ventre co cordón de San Francisco ou San Antonio, e rocían o baixo ventre con viño ou con auga. Para ter unha boa paridura van á Virxe do Libramento dicindo: "A Virxe do Libramento me libre de todos os males", crendo que eso lles axuda a parir ben. Ante un parto difícil poñenlle á parturenta encima da barriga o manto da Virxe do Portal ou da Virxe das Areas, dúas advocacións da terra do Ribeiro. No parto acenden velas a San Antonio, a San Nicolás, a Santa Liberata, e danlle fregas no baixo ventre.

1.9. Crenzas relacionadas coa sorte do recén nacido.

Pensan que a sorte do recén nacido vai unida a certas circunstancias do nacimento, por elo se o ano é bisiesto, pensan que será un parto desgraciado.A felicidade da familia e o benestar dos fillos pídenlla a Santa Ana, nai da Virxe, cando pensan que van ser estériles. Se o día da voda chove, a parella será feliz, e se neva, moi feliz. Eso xustifica o refrán que dí "Año de nieves, año de bienes". Tamén pensanque si o noivo ve no día da voda a noiva mentras se viste,
terá mala sorte. Acoden a San Ramón para a feliz xestación das nais. 

1.10. Crenzas relacionadas coa morte prenatal dos fillos.

Para que a unha muller non lle nazan os fillos mortos, adminístranlle o bautismo prenatal baixo unha ponte que teña un cruceiro no medio, como sucede na parroquia de San Adrián de Bieite, e nas terras de Avión. Cando experimentan malos partos, parécelles un bo remedio para ter sucesión e para parir felizmente, ir a unha ponte, na que aguardan ao primeiro home que pase, e fan que lles bote un pouco de auga da que leva o río pola cabeza e polo corpo, nos peitos, na barriga, e un pouco máis abaixo. Ofrécenlle mortaxas aos santos e o futuro fillo á Virxe da Aparecida. As mulleres a quen lles nacen os nenos mortos, acoden a ouvir misas á Capela do Santo Cristo na catedral de Ourense, onde ofrecen un brazo de cera. Van a certas veciñas curandeiras para que lles administren certos bebedizos,e dan voltas de xeonllos ao redor de certos santuarios.  

O costume de administrar obautismo prenatal debeu estar moi extendido na diócese de Tui, á que pertencía a parroquia de San Adrián de Baiste, e por elo o bispo da citada diócese dictou un decreto sobre o asunto en 1719 ( Ir a  texto do decreto )

 


Para que a unha muller non lle nacesen os fillos mortos, administrábanlle o bautizo prenatal 

baixo unha ponte que tivese un cruceiro no medio

Debuxo :  Luís Cid

 

1.11. Crenzas relacionadas co bautismo.

A xente pensa que se os padriños se equivocan ao rezar o Credo, o neno será tatexo, e cando o cura unxe ao neno no acto do bautismo, se se equivoca e lle pon os óleos de mortos en vez do crisma de ivos, o bautizado será vedoiro, e verá a todos cantos van morrer, podendo anunciar as mortes antes de que sucedan na parroquia. Din que se a madriña do neno está embarazada, non lle traerá bo augurio ao bautizado. 




2. Crenzas relacionadas coa curación de certas enfermidades.

A xente do rural da nosa terra pensa que as enfermidades físicas e psíquicas de animais e persoas están causadas por corpos extranos que se meten dentro dunha persoa ou dun animal, causándolle a enfermidade e pensan tamén que para curala hai que botalos fóra. 

 

2.1. Crenzas relacionadas coas enfermidades das persoas.

Para expulsar as enfermidades dos nenos, lévanos a certos santuarios ou capelas, a fontes santas ou a penedos aos que normalmente se lles dá o nome de “penedos do angaraño”, quítanlles as roupas suxas que levan postas e tíranas por riba do tellado da capela ou ermita, ou ben baixo o penedo, póñenlles roupas novas e limpas, despois de lavalos na auga da fonte santa. Lavan as roupas dos nenos, pensando que así lavan a enfermidade ou que lle quitan a enfermidade. Varren con unha vasoira, pasan ovos pola imaxe de San Benito e despois entérranos indicando con elo que o mal pasou ao ovo que agora se pudre na terra. Fan cruces e círculos sobre a parte da enferma, queiman follas de laurel, van ás doce da noite ao camposanto coa criatura, dánlle fregas no ventre e nas espaldas, lévanos ás encrucilladas, fan con eles procesións até o cumio dos montes, até os ríos, até as praias.

Para curar as feridas empregan unha pedriña puntiaguda das que din que cae dos astros chamadas “pedras do raio”. Aos nenos que choran moito lévanos as nais a San Andrés de Teixido, a San Bartolomeu de Quirogáns ou a unha fonte santa, onde lle dan un baño purificador ou pásanos por baixo de certas pedras. 

Para que non lles entre o mal de ollo, a nai e o neno lavan unha bolsiña con pedazos de dentes de allo, cornos de vacaloura, figas, medallas e cruces colgadas do pescozo e meten no peto un dente de allo ou unha figa.Curan ao queimado untándolle a ferida cun manoxo de ramas de allo molladas en aceite ou en cinsa, mesturados con viño tinto. Fan nove feixiños de palla de centeo que pasan por riba da ferida. Curan ao coxo facendo cruces e círculos ao redor da parte enferma un determinado número de veces, sempre impar: 3, 5, 7 ou 9, e sempre en horas determinadas. 

 

Para expulsar as enfermidades dos nenos, lévanos a certos santuarios ou capelas,

a fontes, santos ou penedos aos que normalmente se lle dá o nome de "angaraño"

 



2.2. Crenzas relacionadas coas enfermidades dos animais.

Levan ao animal enfermo a unha ermita, ou santuario ou capela e dan voltas co animal ao redor dela. Levan o gando á
ermita de San Antón para que llo bendiga o cura o día da festa do santo, cortan as crins das colas dos animais e deposítanas sobre o altar do santo, collen terra de debaixo do altar do santo ou do seu sepulcro, e despois de metela nunha bolsiña, cólganlla ao pescozo do animal. Dánlle de comer herbas e pan bendito o día de San Blas, de San Xoan ou o día de San Antón. Levan o animal até un cruceiro, onde lle fan dar voltas a redor dil, crendo que por lei de contigüidade ou por contacto co sagrado ou o bendito, pasa a saúde ao animal enfermo.

2.3. Crenzas relacionadas cos males físicos.

Para curar os males físicos empregan palabras dirixidas ao mal, como son “vaite de aquí”, “sal de aquí”, “deixa este corpo”, “márchate para outro lugar”. 

O tangaraño, como deixamos dito, cúrano na encrucillada, ao pé dun cruceiro ou nunha ponte, cortando unha corda que agarra os pés dos nenos entangarañados. Visitan fontes santas como a de San Vitorio da Mezquita, no concello de Allariz, levan ao enfermo a unha capela e fan que dea voltas ao redor dela. A falta de apetito cúrana pasando a o neno baixo as andas de San Cristovo. Para curar as dores de cabeza métense no oco dunha peña no santuario de Santa Mariña de Augas Santas ou no santuario da Virxe da Armada. 

Para curar os furunchos acoden a Santa Clara, para os males do ouvido a Santa Marta, a Santa Marina ou a Santa Xusta da Carballeira. Para curar os males da garganta recorren a San Blas e a Santa Margarita, levando herbas para que llas bendigan. 

Tamén comen o pan bendicido do día de San Blas. Para curar a febre dánlle ao enfermo fregas na barriga e na espalda e póñenlle emplastos de augardente na frente.  Na noite do Nadal botan un tronco que chaman “Tizón de Nadal” ao lume. Dito tronco dura até o ano novo e despois quítano do lume, gárdano e emprégano ao longo do ano para quitar calenturas e febres.

2.4. Crenzas ralacionadas coa curación dos males psíquicos.

As nosas xentes pensan que os males psíquicos orixínanse porque algunha persoa lle deu a beber algo que tiña un poder maléfico ou capacidade para facer enfermar. Din que lle mesturaron uns polviños na auga ou no viño que normalmente bebe, ou que lle botaron mal de ollo, ou que é froito da posesión do demo.Para vérense libre destos males ocultos acoden a San Miguel, vencedor dos inimigos rebeldes e do demo, o seu capitán.

Para botar fora o mal psíquico fan cruces sobre a cabeza do enfermo cun allo ou cunha area de sal, queiman no lume pelos da pata esquerda dunha cabra mesturados con leite de vaca. Fan lume e queiman ramas de piñeiro verdes, tres areas de sal, tres gotiñas de aceite, un puñado de azufre e ramos de laurel bendicidos.

 


2.5. Crenzas relacionadas co bruxedo.

Para se librar do bruxedo bendicen as persoas e meten pedazos de pan no peto, fan o sinal da cruz, botan a camisa fora do pantalón, fan conxuros e empregan o sinal da cruz, o Agnus Dei e recitan xaculatorias.


2.6. Crenzas relacionadas coa posesión do demo.

Hai en Galiza a crenza de que o demo se mete no corpo das persoas e toma posesión delas. Para expulsalo acoden a exorcismos. Ao poseso, o cura ponlle unha estola por riba da cabeza e recita múltiples oracións acompañadas do signo da cruz. Tamén acoden á vila de Ribadavia o día de San Pedro Martir ou a Xunqueira de Ambía. Pasan baixo as andas do santo un determinado número de veces en forma de cruz, tocan a imaxe do santo, pásanlle o pano, beben nas fontes santas, deixan en determinados santuarios un galo negro por crer que nese animal se mete o demo, deixando así libre ao poseso e quedando o espírito maléfico que o atenaza no galo. Levan ao endemoniado a unha capela ou santuario famoso como o da Virxe do Corpiño en determinadas datas e cando o cura bendice ao povo, dánlle golpes ao poseso na espalda dicindo “bótao fora, bótao fora”, crendo queasí escupe o espírito do mal. Empregan as cinsas dos maios e o poder santificador das imaxes relixiosas e das reliquias, bendicen boinas e panos,tocan a imaxe de San Pedro Martir e despois tocan as súas cabezas, enchen botellas de auga das fontes santas para rociar as súas casas as cortes e os campos. Levan terra ás casas, pan bendito do día de San Blas, da Candelaria, de San Antón, de San Xoán ou de San Benito. Na noite de Venres Santo queiman leña verde diante do Santísimo ou diante do monumento e fan lume nas igrexas para alonxar os malos espíritos.


3. Crenzas relacionadas co tempo.

Para os nosos paisanos, ás cero horas do día un de Xaneiro comeza a rexer o tempo que vai facer ao longode todo o ano. O día un de Xaneiro é a sorte de todo o mes, o día dous indica a sorte do mes de Febreiro, o día tres a do mes de Marzo, o día catro a do mes de Abril. Se o día catro de Xaneiro chove é sinal dun Abril chuvioso. Para os trocos de tempo teñen en conta a conducta de certos animais, en especial a das pitas. Teñen chegado á conclusiónde que determinados comportamentos destos animais van xunguidos á muda de tempo e por iso din: “Están as pitas moi xuntas, sinal de tempo trocado”. 

Tamén din que o canto do moucho é sinal de mal tempo, isto é, de tempo chuvioso. O oubeo do lobo indica invernía. A tos do gato é sinal de chuvia. Cando se catan as pitas é porque presinten chuvia. A porta, cando fai ruído nos goznes ao pechala indica humidade no ambiente. Cando as persoas sinten dores nos osos din que vai chover, que hai troco de tempo.Cando anoitece e andan os sapos polos camiños é outro sinal de chuvia.



3.2. Crenzas relacionadas coa chuvia.

A chuvia é a sabia dos campos e por elo, nunha cultura campesiña e gandeira é un elemento indispensábel. Cando non chove ou chove pouco no verao fan procesións de rogativas cos santos, en especial con San Xulián e San Bartolomeu. En Ourense, para que chova levan a Santa Marta en procesión atá unha fonte e alí enchen de auga o caldeiro que a santa leva colgado do brazo. En outros lugares levan a santa até a pedra da auga e póñena mirando cara o mar, pedindo auga. Tamén se leva ao San Bartolomeu até o río ou até un regato e alí lle fan un xuizo ritual, amenazándoo con tiralo á auga se non envía a chuvia. Isto, ainda hoxe se fai en Vilar de Vacas, parroquia do concello de Cartelle.

Un dos filigreses sae fiador e defensor do santo para que non se mofen del. Monterrei. Conser-vamos múltiples descricións desas procesións. Tamén se levan algúns santos en procesión até un penedo que ten un oco cheo de auga e rocían ao santo con esa auga. Na parroquia de Deva,na provincia de Ourense, perto da fronteira con Portugal, cando van en procesión ao cruzar a ponte quesalva o río a imaxe é baixada e levada até a beira e entón os veciños, como amotinados berran “bañalo, botalo á auga”, amenazándoo deste xeito para que faga chover. 

Na noite do Nadal botan un tronco que chaman "Tizón de Nadal" ao lume. Dito tronco dura até o ano novo e despois quítano do lume, gárdano e emprégano ao longo do ano para quitar calenturas e febres. Para pedir a chuvia tamén se troca unha tella do tellado de  certas ermitas, capelas ou santuarios. 

A xente, en determinadas romerías, leva tellas á cabeza na procesión. Na cidade de Ourense, lévase a Virxe de Reza en procesión até a catedral. Para quitar a Virxe en procesión desde o templo parroquial de Reza é preciso que o concello de Ourense lle pida ao cabildo da catedral permiso. Unha vez na catedral, fanlle un novenario imprecatorio da chuvia e despois que o cabildo remata de rezar as horas canónicas,rezan a salve en presencia da Virxe. 

Na parroquia de Santa María de Oimbra, no val de Monterrei, sacan en procesión á Santa Ana desde a capela que está perto do povo de Chas, até a igrexa parroquial de Oimbra.Na vila de Celanova, levan en procesión a Virxe da Encarnación até o convento. En Verín levan a Virxe desde o santuario dos Remedios até a igrexa parroquial de Santa María, ou até a igrexa do castelo de Para que chova tamén se acode a Santa Xusta da Carballeira. Levan a imaxe en procesión até unha roca que ten un burato con auga e alí collen botellas dela e lavan aimaxe con ela, pedíndolle a chuvia.


3.3. Crenzas relacionadas coa petición do tempo soleado.

Levan ao santo en procesión até a pedra do sol e póñeno mirando ao acemento do sol. Fan rogativas e procesións con determinados santos.

 

4. Crenzas relacionadas cos labores do campo.

A xente da nosa terra tamén fai múltiples ritos relacionados coa sementeira, cos enxertos, co corte da leña, coas aradas e co estercado das fincas e das plantas.


4.1. Crenzas relacionadas coas sementeiras.

Pénsase que é mellor sementar en lúa vella ou cuarto menguante para que os froitos nazan mellor. Antes das sementeiras levan a bendicir ás ermitas e capelas os graos de trigo, millo e centeo que van empregar e pásanos pola efíxie do santo. Din que non se pode cabar a horta con lúa nova. Se se sementa en lúa nova as plantas non terán máis que ramas. Din que é menester sementar en lúa vella ou en cuarto menguante, dado que nesta lúa nacen mellor as sementes. Os allos sementados en lúa nova ou en cuarto crecente botan poucos dentes. Todo canto medra debaixo da terra hai que sementalo en lúa vella. As patacas sementadas en lúa nova non botan máis que rama. A viña podada en lúa nova carga en rama e non en froito. Sementar e plantar ten que se facer sempre en lúa vella.

4.2. Crenzas relacionadas cos enxertos, coa corta de leña e coa poda. 

Os enxertos téñense que facer en lúa nova ou en cuarto crecente.A poder ser o primeiro día de lúa nova. O enxerto tardará tantos anos en dar froito como días de lúa teñan pasado.Para enxertar, a mellor semana é a do San Xosé. Quizais sexa por aquelo de que ao santo, sendo vello floreceulle a vara que figura nas súas efixies. A madeira hai que cortala en lúa vella ou en cuarto menguante ou tamén ao decrecer a lúa para que non se pique e para que a carcoma non actúe de presa. A madeira cortada en lúa nova ou en cuarto crecente é de menor duración.

4.3. Crenzas relacionadas co influxo da lúa.

A xente do campo sostén que hai dúas clases de lúas. A lúa mala ou nova ou cuarto crecente e a lúa boa ou vella ou cuarto menguante. Chaman lúa boa ao cuarto menguante ou á lúa vella ou chea. Esta lúa din que é boa para todos os labores: para capar machos, para cortar leña, para matar os porcos, para cortar o pelo e tamén para parir as femias. Por elo sosteñen que ningunha femia dá a luz sen cuartear a lúa. Din que se matan o porco en lúa menguante medra a carne no pote. Tamén din que os machos capados en lúa nova vólvense cabriteiros, que se se corta o pelo saen moitas canas, que se se mata o porco a carne énchese de bichos, que os bois capados trócanse máis desexosos de femias e de aquí o dito “parece que andan saídos”.

4.4. Crenzas relacionadas cos días da semana.

Os paisanos pensan que hai días faustos, que traen boa sorte e infaustos, que traen desgracias. Os proxectos que se comezan en trece e en martes non saen ben. Hai no povo un dito: “ En Martes non te cases nen te embarques, nen teu pan cozas nen teu fillo nen túa filla cases, nen da túa casa te apartes. En Venres non urdas tea, nen teu pelo cortes (do contrario sairán canas)”. Non sementes en días que levan “R”. 

Din que non hai Sábado sen sol e que todos os Sábados do ano son boa lúa. As estrelas son orientadoras e boas mensaxeiras dos mariñeiros. Tampouco pagan os diezmos do gando en Luns nen en Venres porque pensan que se o fan morren os animais que quedan na corte.

4.5. Crenzas relacionadas coas aradas e co abonado.

O esterco botado en lúa crecente enche os campos de herba. Se se ara en lúa crecente despois de chover enferma a terra por estar húmida. Din que a terra húmida hai que arala en lúa menguante e a terra seca en crecente.4.6. Crenzas relacionadas coa poda. As cepas débense podar en lúa menguante. Para podar, os nosos paisanos teñen en conta a lúa. A viña podada en lúa nova carga en rama e non dá froitos. 



5. Crenzas relacionadas coa relixiosidade popular.

As xentes acoden aos santos para curar as doenzas, para alonxar tormentas e para que Deus lles protexa os froitos. 

5.1. Crenzas relacionadas coas peregrinacións e as romarías.

Nas romarías, peregrinos e romeiros, para purificarse das súas faltas e dos seus pecados laban as mans nas fontes santas e beben destas augas. Para conseguir o pedido e para se libraren das enfermidades empregan reliquias, tocan e bican as pedras da ara ou a pedra do sepulcro que cobre ao santo. Bican o manto da Virxe, piden ao crego que lles bendiga os nenos, restregan a lingua polo pavimento da igrexa ou do santuario, abrazan a esfinxe do santo ou pásanlle o pano pola cara para pasalo despois pola súa. 

Outros pasan baixo as andas que serven de peana ao santo ou á Virxe en forma de cruz, dan voltas de xeonllos ou descalzos de redor do santuario ou das andas que sosteñen a imaxe bendita. Van descalzos ou de xeonllos a unha ermita con unha vela na man, depositan obxectos votivos nas ermitas, collen pedras e tíranas ou deposítanas no “humilladero”, simbolizando que deixan alí a enfermidade e que desfacéndose destas pedras tamén se desfán dos males, e se purifican pola penitencia. Botan pan no pilón dunha fonte e se flota é que o santo amósase propicio para atender as súas súplicas, pero se vai ao fondo os devotos poden perder a esperanza de curar. 

 



Romaría no Santuario da Virxe dos Remedios, provincia de Ourense.

 

 

5.2. Crenzas que se empregan para alonxar as tormentas e os tronos. 

Para alonxar as tormentas tocan as campás, pois hai o costume de que os demonios encárnanse nas nubes da tormenta e ao ouvir as campás collen medo e alónxanse e con eles as tormentas. 

Cando trona queiman loureiro bendito o día de ramos, acenden candelas bendicidas o día da Candelaria, abren as portas dos templos, dos santuarios, das ermitas e capelas, tocan tixolas, poñen os trébedes cara o ceo, poñen os potes boca abaixo, e as palas de enfornar a modo de cruz. Poñen enriba da mesa da cociña un coitelo cravado, significando con elo que se o coitelo corta o pan tamén pode cortar as tormentas. Collen as basoiras de barrer o forno e póñenas enriba do tellado da casa significando que se a basoira limpa o lume do forno tamén limpa a nube que trae a tormenta. Poñen flores e herbas en portas e xanelas para que non entren as meigas nen o mal de ollo. Empregan a cruz de caravaca e medallas. Tañen latas. Acoden ao noveiro, ao tonante, quen ten o poder de alonxar a nube, os lóstregos e os tronos e de facer que desapareza a tormenta ou que as nubes descarguen no monte, nos ríos ou na mar. 

A xente cre poñersea salvo da tormenta espetando areas de sal na sen e poñendo follas de coles enriba da cabeza, clamando ao ceo e aos santos dicindo: "Santa Bárbara bendita que en el cielo estás escrita, tente, trono, tente en tí que Dios manda más que tí".

Tamén tocan a trono desde o campanario da igrexa, dado que hai unha práctica autorizada polos sínodos das dióceses galegas que di que “cando os curas vexan o tempo revolto ou de tormenta de auga, de pedra ou de aire, fagan tañer as campás e vestidos con sobrepellices, roquetas e estolas canten na igrexa e recen con devoción as cousas que manda o Manual Romano e outras cousas que a igrexa ten para esto aprobadas. Se abren o sagrario non saquen o Santísimo”. 

Os manuais aprobados pola Igrexa dinnos como conxurar endemoniados, como bendicir as primeiras pedras das igrexas e como bendicir as fontes. Esto indica que a igrexa oficial tamén participa desta mentalidade. Rezan o rosario e remátano cunha retahila de oracións máis longas que o mesmo rosario, pedíndolle á Virxe que os libere dos males que os acosan. Ofrecen misas a animais, litros e cuartillos de aceite aos santos máis milagreiros, sempre cunha finalidade utilitaria e práctica.

 


6. Crenzas relacionadas coa morte e cos difuntos.

6.1. Crenzas relacionadas cos sinais de morte.

Din que son sinais de morte o canto do moucho, os ruídos extranos, as luciñas que se ven pola noite, conversacións que se ouven sen ver a naide, o canto da curuxa, o canto do corvo, as pitas que cantan como o galo, os cas que oubean como os lobos, ruídos de cadeas arrastradas, portas e xanelas que se pechan ou abren soas e de golpe, medos que se meten nos corpos, forzas extranas que nos suxeitan por detrás... Din tamén que cando vai morrer unha persoa as velas dun enterro que se celebre na parroquia non alumean como sempre e rematan por se apagar.  Cando a vela que se apaga é a da esquerda din que o próximo en morrer será home e se a vela é a da direita muller. 

Din que cando coinciden as campás de dúas parroquias en dar as doce campanadas é sinal de morte na parroquia á que pertenza a campá que tarde máis en dar a última badalada. Hai a crenza de que aos velatorios non se pode levar nenos pequenos, nen deben ir tampouco as mulleres preñadas para que non lles entren os aires de morto. Pénsase que o morto despide aires malos que se meten nos corpos dos vivos e por iso, xunto ao cadáver, non se deben levar meniños para que non lle entre os citados aires. Ao empanar ao morto tapónanlle tódolos orificios para que non boten aires malos cara os vivos.



6.2. Crenzas relacionadas cos difuntos.

Cando morre un membro dunha familia aféianlle a barba e gárdanlla para facer maleficios relacionados coa esterilidade e co demo, dado que este vai asociado aos cemiterios, aos areais, ás praias, aos desertos e aos montes pelados.Á hora da morte dunha persoa laban o corpo do defunto pensando que así libérano dos pecados. 

Cando un cadáver está de corpo presente acoden de noite para velalo. Na casa do morto, homes e mulleres acompañan aos familiares e fan múltiples ritos. Nestas noites cométense todo tipo de pecados. Unha vez enterrado,os veciños acoden á casa do defunto para facer un xantar ritual, coméndolle todo o que teñan. Nas comitivas fúnebres, os prantos son practicados por plañideiras. 

A categoría social e económica do defunto determina o número de cregos e plañideiras que acoden ao enterro. Nos mortuorios e nos días de defuntos comían, bebían e puñan dentroda igrexa, por riba dos altares, pratos e xarras. 



6.3. Crenzas relacionadas coa Santa Compaña. 

Nas nosas aldeas hai a crenza de que todas as noites unha procesión de ánimas en pena, con luces acesas nas súas mans, vestidas de branco e en dúas filas saen do templo parroquial e van até outra parroquia, templo ou atéunha capela ou ermita para despois regresaren. Unhas veces van sen facer ruído e outras tocando campanillas, cantando salmos, responsos e oracións. Quen tope con esta procesión de ánimas en pena ten que facer un círculo no chan e meterse dentro, ou botar man dunha rama de olivo bendita o día de ramos. Do contrario quedará obrigado a levantarse da cama todas as noites e levar a cruz na procesión até que morra.

 

A Santa Compaña, peregrinación nocturna de ánimas


6.4. Crenzas relacionadas coa aparición dos mortos.

Din que os defuntos despois de mortos pódense aparecer aos vivos para lles pedir axuda. Aparécense en forma de bolboretas, de abellas ou de pombas. Hai a crenza de que na Noite Boa veñen as almas dos que morreron na casa e por iso, deixan sen recoller a mesa, para que as ánimas dos mortos coman e descansen.



7. Outras crenzas.

 

7.1. Crenzas relacionadas coas vacas que deixan de dar leite ou que o dan mesturado con sangue.

Cando unha vaca non dá leite ou bótao mesturado con sangue botan unhas gotas de leitena pedra de asar a bica ou sobre a chapa quente da cociña de ferro e para munxir a vaca queiman incenso, poñendo o cacharro ardendo baixo os tetos.

7.2. Crenzas relacionadas co futuro.

Romeiros e pelegríns nos santuarios piden a Deus e aos santos que lles revelen as cousas futuras, incluso aquelas que non dependen da súa vontade. Piden que lles comuniquen se as súas peticións serán atendidas ou non.

7.3. Crenzas relacionadas coa fin do mundo.

Considérase que os cometas son anuncio ou presaxios da fin do mundo. Din que traen ruínas, que son castigos de Deus, síntoma de desordes e de todo tipo de calamidades. 

7.4. Crenzas relacionadas coa limpeza da casa.

Ao barrer a cociña pensan que non se pode botar o lixo para o camiño, pois con ela vai a sorte e as almas dos defuntos que se sentirán ofendidos e provocarán males na casa e na familia. Din que barrer a casa de noite é barrer a sorte da familia.

 



  

Muller romeira facendo o camiño de xeonllos cumprindo unha promesa. 

Fonte: Gran Enciclopedia Gallega. 

 

 

7.5. Crenzas para pedir que o a no sexa abundante.

Pénsase que o día da Candelaria, ao quitar a Virxe en procesión, se a vela que leva a efixie da Virxe acesa na man volve acesa á igrexa é sinal e anuncio dun ano abundantee próspero, pero se se apaga non hai que agardar máis que malas colleitas, desgracias e miserias.

7.6. Crenzas relacionadas cos ciúmes.

Para saber se os ciúmes están xustificados depositan na auga dunha fonte tres anaquiños de pan; o primeiro representa á mesma persoa, o segundo a persoa da que se teñen ciúmes e o terceiro o santo. Se o último anaco depositado se achega aos outros dous as sospeitas non son fundadas pero se se alonxa os ciúmes teñen algunha razón.


7.7. Crenzas para adiviñar as cousas futuras.

Para adiviñar as cousas futuras cortan flores ou desfollan unha rosa poñendo nas súas verbas e nos seus sinos as forzas debidas ao único Deus de quen todo nos ven.

7.8. Crenzas relacionadas coa conservación do pan e do viño.

As nosas xentes fan ritos relacionados coa fertilidade consistente en facer cruces sobre a masa do primeiro pan novo que cocen e tamén fan cruces acima da artesa onde poñen o pan cocido crendo qu así se multiplica e non se estraga a masa. Para que non se derrame o viño fan cruces sobre a barra da cuba.

7.9. Crenzas relacionadas co crisma e coas aras.

Para facer maleficios empregan indebidamente o crisma e a pedra da ara. Os bispos quéixanse de que hai moitos que fan uso do santo crisma e da pedra da ara e hai tamén quen rompe as aras para facer maleficios con temeridade sacríliga. Rouban nos templos o crisma e empregan os pedazos da pedra da ara para facer maleficios.

7.10. Crenzas relacionadas coa infelidade matrimonial.

Moitos maridos puco temerosos de Deus, tendo sospeitas de que as súas mulleres ou os seus amigos lles fan maleficio andando con outros ou parindo de outros, para asegurar a aternidade das criaturas que elas paren, os maridos lévanas ás igrexas e obríganas a facer xuramento sobre o Santo Sacramento e outras veces fanlles mollar as mans e metelas en fariña dicindo que se esta se pega é certo que a muller fixo maleficio.

 

 

www.galespa.com.ar